Akkusativ yoki Dativ: qaysi kelishikni tanlash kerak?
Nemis tilini o‘rganishda Akkusativ va Dativ kelishiklari ko‘pincha chalkashib ketadi. Ayniqsa, artikl shakli o‘zgarganda yoki bir xil predlog turli kelishik bilan ishlatilganda xato qilish oson.
To‘g‘ri kelishikni tanlash uchun faqat otning ma’nosiga emas, balki gapdagi fe’l, predlog va harakat yo‘nalishiga ham qarash kerak. Ushbu maqolada eng muhim qoidalar va kundalik nutqda ishlatiladigan misollar beriladi.
Akkusativ va Dativ nimani bildiradi?
Akkusativ odatda fe’lning bevosita ta’sir qilayotgan obyektini bildiradi. Unga “kimni?” yoki “nimani?” savollari beriladi.
Ich kaufe einen Mantel. — Men palto sotib olyapman.
Bu gapda einen Mantel — sotib olinayotgan obyekt. Shuning uchun u Akkusativda kelgan.
Dativ esa ko‘pincha harakat kimga yoki nimaga qaratilganini, ya’ni bilvosita obyektni bildiradi. Unga “kimga?” yoki “nimaga?” savollari beriladi.
Ich gebe dem Kind einen Ball. — Men bolaga to‘p beraman.
Bu yerda dem Kind — to‘p berilayotgan shaxs, shuning uchun Dativda. einen Ball esa berilayotgan narsa bo‘lib, Akkusativda turibdi.
Artikllar qanday o‘zgaradi?
Akkusativ va Dativni tanishda artikllar jadvalini bilish juda muhim.
| Jins | Nominativ | Akkusativ | Dativ |
|---|---|---|---|
| Maskulin | der Mann | den Mann | dem Mann |
| Neutrum | das Kind | das Kind | dem Kind |
| Feminin | die Frau | die Frau | der Frau |
| Ko‘plik | die Kinder | die Kinder | den Kindern |
Eng ko‘p ko‘zga tashlanadigan o‘zgarish maskulin jinsda kuzatiladi:
- der → den — Akkusativ;
- der → dem — Dativ.
Ko‘plikdagi ot Dativda kelganda, odatda ot oxiriga -n qo‘shiladi: die Kinder → den Kindern. Agar ko‘plik shakli allaqachon -n yoki -s bilan tugasa, qo‘shimcha qo‘shilmasligi mumkin: den Frauen, den Autos.
Fe’l qaysi kelishikni talab qiladi?
Ba’zi fe’llar odatda Akkusativ bilan, boshqalari esa Dativ bilan ishlatiladi. Shu sababli fe’lni yangi so‘z sifatida emas, uning kelishigi bilan birga o‘rganish foydali.
Akkusativ talab qiladigan keng tarqalgan fe’llar
- haben — ega bo‘lmoq;
- kaufen — sotib olmoq;
- sehen — ko‘rmoq;
- lesen — o‘qimoq;
- besuchen — tashrif buyurmoq;
- brauchen — kerak bo‘lmoq.
Ich lese ein Buch. — Men kitob o‘qiyapman.
Wir besuchen den Arzt. — Biz shifokorga tashrif buyuryapmiz.
Dativ talab qiladigan keng tarqalgan fe’llar
- helfen — yordam bermoq;
- danken — minnatdorchilik bildirmoq;
- gefallen — yoqmoq;
- gehören — tegishli bo‘lmoq;
- folgen — ergashmoq;
- antworten — javob bermoq.
Ich helfe meinem Bruder. — Men akamga yordam beraman.
Das Buch gehört der Studentin. — Kitob talaba qizga tegishli.
Der Film gefällt mir. — Film menga yoqadi.
gefallen fe’li bilan gap tuzilishiga alohida e’tibor bering: yoqayotgan narsa Nominativda, yoqayotgan shaxs esa Dativda bo‘ladi. Shuning uchun Der Film gefällt mir, lekin Ich gefalle den Film emas.
Ikki obyektli gaplarda Akkusativ va Dativ
“Berish”, “yuborish”, “ko‘rsatish” kabi fe’llar ko‘pincha ikki obyekt bilan ishlatiladi:
- kimga? — Dativ;
- nimani? — Akkusativ.
Ich schicke meinem Freund eine Nachricht. — Men do‘stimga xabar yuboraman.
Die Lehrerin erklärt den Schülern die Grammatik. — O‘qituvchi o‘quvchilarga grammatikani tushuntiradi.
Olmoshlar qatnashganda so‘z tartibi o‘zgarishi mumkin:
Ich gebe ihm das Buch. — Men unga kitobni beraman.
Ich gebe es dem Schüler. — Men uni o‘quvchiga beraman.
Ikki olmosh birga kelganda esa ko‘pincha Akkusativ olmoshi Dativ olmoshidan oldin turadi:
Ich gebe es ihm. — Men uni unga beraman.
Qaysi predloglar Akkusativ bilan ishlatiladi?
Quyidagi predloglar odatda doimo Akkusativni talab qiladi:
- durch — orqali;
- für — uchun;
- gegen — qarshi;
- ohne — -siz;
- um — atrofida, soat … da.
Wir gehen durch den Park. — Biz park orqali yuramiz.
Das Geschenk ist für meinen Vater. — Sovg‘a otam uchun.
Ich trinke Kaffee ohne Zucker. — Men shakarsiz qahva ichaman.
Qaysi predloglar Dativ bilan ishlatiladi?
Quyidagi predloglar odatda Dativ bilan keladi:
- aus — -dan, ichidan;
- bei — huzurida, yonida;
- mit — bilan;
- nach — keyin, …ga;
- seit — …dan beri;
- von — …dan, tomonidan;
- zu — …ga.
Ich komme aus der Schule. — Men maktabdan kelyapman.
Wir fahren mit dem Bus. — Biz avtobusda boramiz.
Sie arbeitet seit einem Jahr bei einer Firma. — U bir yildan beri bir kompaniyada ishlaydi.
Ich gehe zum Arzt. — Men shifokorga ketyapman.
Wechselpräpositionen: Akkusativmi yoki Dativmi?
an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen predloglari vaziyatga qarab Akkusativ yoki Dativ bilan ishlatilishi mumkin. Bu predloglar Wechselpräpositionen deb ataladi.
Yo‘nalish yoki joyga ko‘chish bo‘lsa — Akkusativ
Agar harakat biror joyga yo‘nalgan yoki obyekt yangi joyga qo‘yilayotgan bo‘lsa, Akkusativ ishlatiladi. Savol: Wohin? — Qayerga?
Ich gehe in die Küche. — Men oshxonaga ketyapman.
Sie legt das Buch auf den Tisch. — U kitobni stol ustiga qo‘yadi.
Wir stellen den Schrank an die Wand. — Biz shkafni devor yoniga qo‘yamiz.
Joylashuv yoki holat bo‘lsa — Dativ
Agar harakat joyning o‘zida sodir bo‘lsa yoki predmet allaqachon biror joyda turgan bo‘lsa, Dativ ishlatiladi. Savol: Wo? — Qayerda?
Ich bin in der Küche. — Men oshxonadaman.
Das Buch liegt auf dem Tisch. — Kitob stol ustida yotibdi.
Der Schrank steht an der Wand. — Shkaf devor yonida turibdi.
Bu yerda “harakat bor yoki yo‘q” degan oddiy qoida ba’zan yetarli emas. Muhimi, gap yo‘nalishni bildiradimi yoki joylashuvni ko‘rsatadimi. Masalan:
Ich laufe im Park. — Men parkda yuguryapman.
Ich laufe in den Park. — Men park ichiga yugurib ketyapman.
Birinchi gapda joy — Dativ, ikkinchisida yo‘nalish — Akkusativ.
Qisqartirilgan artikllarga e’tibor bering
Predlog va artikl birikib, qisqa shaklga kelishi mumkin:
| To‘liq shakl | Qisqa shakl | Misol |
|---|---|---|
| an dem | am | am Bahnhof |
| in dem | im | im Büro |
| in das | ins | ins Kino |
| an das | ans | ans Meer |
| zu dem | zum | zum Arzt |
| zu der | zur | zur Arbeit |
im shakli in demdan kelib chiqadi va Dativni bildiradi. ins esa in dasning qisqartmasi bo‘lib, Akkusativni ko‘rsatadi.
Akkusativ yoki Dativni tanlashning amaliy algoritmi
- Fe’lni aniqlang. U Akkusativmi yoki Dativmi talab qiladi? Masalan, sehen — Akkusativ, helfen — Dativ.
- Predlogni tekshiring. mit doimo Dativ, für doimo Akkusativ bilan ishlatiladi.
- Wechselpräposition bo‘lsa, savol bering. Wohin? bo‘lsa Akkusativ, Wo? bo‘lsa Dativ.
- Artiklni moslashtiring. Maskulin jinsda den yoki dem shakliga alohida e’tibor bering.
- Ko‘plikdagi otni tekshiring. Dativ ko‘plikda ko‘pincha -n qo‘shimchasi kerak bo‘ladi.
Eng ko‘p uchraydigan xatolar
1. “helfen” bilan Akkusativ ishlatish
Noto‘g‘ri: Ich helfe meinen Bruder.
To‘g‘ri: Ich helfe meinem Bruder.
2. “mit”dan keyin Akkusativ qo‘yish
Noto‘g‘ri: Ich fahre mit den Bus.
To‘g‘ri: Ich fahre mit dem Bus.
3. Har qanday harakatda Akkusativ ishlatish
Noto‘g‘ri: Ich bin in die Schule. — agar “men maktabdaman” demoqchi bo‘lsangiz.
To‘g‘ri: Ich bin in der Schule.
Agar “men maktabga ketyapman” demoqchi bo‘lsangiz, Ich gehe in die Schule deyiladi.
4. Dativ ko‘plikda -n qo‘shimchasini unutish
Noto‘g‘ri: Ich spreche mit den Student.
To‘g‘ri: Ich spreche mit den Studenten.
Qisqa xulosa
Akkusativ va Dativni farqlashning eng samarali yo‘li — gapdagi boshqaruvchi elementni aniqlashdir. Fe’l yoki predlog kelishikni belgilashi mumkin. für, durch, ohne kabi predloglardan keyin Akkusativ, mit, aus, bei, zu kabi predloglardan keyin Dativ keladi. in, an, auf, unter kabi Wechselpräpositionlarda esa yo‘nalish uchun Akkusativ, joylashuv uchun Dativ ishlatiladi.
Qoidalarni alohida yodlashdan ko‘ra, ularni misollar bilan mashq qiling: Ich sehe den Mann, Ich helfe dem Mann, Ich gehe in den Raum, Ich bin im Raum. Shu kabi juftliklar kelishiklar farqini tezroq mustahkamlaydi.
Ko‘p beriladigan savollar
Akkusativga qanday savol beriladi?
Akkusativga odatda wen? — kimni? yoki was? — nimani? savollari beriladi: Wen siehst du? — Kimni ko‘ryapsan?
Dativga qanday savol beriladi?
Dativga odatda wem? — kimga? yoki nimaga? savoli beriladi: Wem hilfst du? — Kimga yordam beryapsan?
“in”dan keyin qachon Akkusativ ishlatiladi?
Biror joyga yo‘nalish bo‘lsa: Ich gehe in den Laden. — Men do‘konga ketyapman.
“in”dan keyin qachon Dativ ishlatiladi?
Joylashuv bildirilsa: Ich bin im Laden. — Men do‘kondaman.
Akkusativ va Dativni qanday tezroq o‘rganish mumkin?
Fe’llarni kelishigi bilan birga yodlang, predloglarni guruhlarga ajrating va Wohin? hamda Wo? savollari asosida qisqa gaplar tuzing. Masalan, Ich lege das Buch auf den Tisch va Das Buch liegt auf dem Tisch.
Huquqiy, viza yoki o‘qishga qabul bilan bog‘liq ma’lumotlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Bunday masalalarda tegishli tashkilotlarning rasmiy manbalarini tekshiring.
