Ajraladigan fe’llar: A1–A2 uchun qoida va mashqlar
Nemis tilida ayrim fe’llar ikki qismdan tuziladi: old qo‘shimcha va asosiy fe’l. Masalan, aufstehen — turmoq, einkaufen — xarid qilmoq, anrufen — telefon qilmoq. Bunday fe’llar ajraladigan fe’llar deb ataladi.
A1–A2 darajasida bu mavzu juda muhim, chunki ajraladigan fe’l oddiy darak gapda ikki qismga bo‘linadi. Modal fe’l, infinitiv yoki Perfekt shaklida esa uning qo‘llanishi o‘zgaradi. Ushbu maqolada qoidalarni sodda misollar va mashqlar orqali o‘rganamiz.
Ajraladigan fe’l nima?
Ajraladigan fe’l nemis tilida odatda old qo‘shimcha + fe’l asosi shaklida tuziladi:
- aufstehen = auf + stehen — turmoq
- einkaufen = ein + kaufen — xarid qilmoq
- anrufen = an + rufen — telefon qilmoq
- mitkommen = mit + kommen — birga kelmoq
- zumachen = zu + machen — yopmoq
Bu fe’llarda asosiy urg‘u ko‘pincha old qo‘shimchaga tushadi: AUFstehen, ANrufen, EINkaufen. Nemis tilida urg‘u va fe’lning gapda ajralishi ko‘pincha bir-biri bilan bog‘liq bo‘ladi. ([grammis.ids-mannheim.de](https://grammis.ids-mannheim.de/progr%40mm/6922?utm_source=openai))
Eng ko‘p ishlatiladigan ajraladigan fe’llar
| Fe’l | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| aufstehen | turmoq | Ich stehe um sieben Uhr auf. |
| aufwachen | uyg‘onmoq | Er wacht früh auf. |
| einkaufen | xarid qilmoq | Wir kaufen am Samstag ein. |
| anrufen | telefon qilmoq | Ich rufe meine Mutter an. |
| einladen | taklif qilmoq | Sie lädt ihre Freunde ein. |
| mitkommen | birga kelmoq | Kommst du mit? |
| fernsehen | televizor ko‘rmoq | Wir sehen heute fern. |
| zumachen | yopmoq | Mach bitte die Tür zu. |
| aufmachen | ochmoq | Ich mache das Fenster auf. |
| zurückkommen | qaytib kelmoq | Wann kommst du zurück? |
Darak gapda fe’l qanday ajraladi?
Oddiy darak gapda fe’lning tuslangan qismi ikkinchi o‘rinda, old qo‘shimcha esa gap oxirida keladi. Shunday qilib, fe’l gapda go‘yo “qavs” hosil qiladi.
Subyekt + tuslangan fe’l + boshqa bo‘laklar + old qo‘shimcha
- Ich stehe um sechs Uhr auf.
- Wir kaufen heute ein.
- Sie ruft ihren Bruder an.
- Mach bitte das Fenster zu.
Goethe-Institut A1 materiallarida ham ajraladigan fe’llar “Satzklammer”, ya’ni gap qavsi sifatida ko‘rsatiladi: Wir räumen die Wohnung auf. ([lernplattform.goethe.de](https://lernplattform.goethe.de/pluginfile.php/1493661/mod_folder/content/0/deutschonline_Redemittel_und_Grammatik_7.pdf?forcedownload=1&utm_source=openai))
So‘roq gaplarda
W-Frageda fe’l ikkinchi o‘rinda qoladi, old qo‘shimcha esa oxiriga o‘tadi:
- Wann stehst du auf?
- Wen rufst du an?
- Wo kauft ihr ein?
Ja/Nein-Frageda tuslangan fe’l birinchi o‘ringa chiqadi:
- Stehst du früh auf?
- Rufst du Anna an?
- Kauft ihr heute ein?
Modal fe’llar bilan qo‘llanishi
Ajraladigan fe’l modal fe’l bilan kelganda, u ajralmaydi. Asosiy fe’l infinitiv shaklida gap oxirida to‘liq yoziladi:
- Ich muss morgen früh aufstehen.
- Wir wollen heute einkaufen.
- Kannst du mich später anrufen?
- Sie möchte ihre Freundin einladen.
Taqqoslang:
| Modal fe’lsiz | Modal fe’l bilan |
|---|---|
| Ich stehe früh auf. | Ich muss früh aufstehen. |
| Er kauft ein. | Er will einkaufen. |
| Du rufst mich an. | Du kannst mich anrufen. |
Infinitiv mit zu: “zu” qayerga qo‘yiladi?
Ajraladigan fe’l zu bilan ishlatilganda, zu old qo‘shimcha va fe’l asosi orasiga kiradi:
- aufstehen → aufzustehen
- einzukaufen → einzukaufen
- anrufen → anzurufen
- mitkommen → mitzukommen
Misollar:
- Ich versuche, früh aufzustehen.
- Wir haben keine Zeit, einzukaufen.
- Es ist wichtig, die Firma anzurufen.
Duden qoidasiga ko‘ra, ajraladigan fe’lning infinitiv shakli birga yoziladi, zu esa uning ichiga joylashadi. ([duden.de](https://www.duden.de/sprachwissen/sprachratgeber/Infinitiv-mit-zu?utm_source=openai))
Perfekt zamonida ajraladigan fe’llar
Perfektda ajraladigan fe’lning old qo‘shimchasi va asosiy fe’li yana birga yoziladi. ge- esa old qo‘shimcha bilan fe’l asosi orasiga kiradi.
Old qo‘shimcha + ge + fe’l asosi
- aufstehen → aufgestanden
- einkaufen → eingekauft
- anrufen → angerufen
- einladen → eingeladen
- aufmachen → aufgemacht
Misollar:
- Ich bin um sieben Uhr aufgestanden.
- Wir haben gestern eingekauft.
- Er hat mich am Abend angerufen.
- Sie hat ihre Freunde eingeladen.
Harakat yoki holat o‘zgarishini bildirgan ayrim fe’llar sein bilan keladi: aufstehen – ich bin aufgestanden. Ko‘pchilik faoliyat fe’llari esa haben bilan ishlatiladi: einkaufen – ich habe eingekauft.
Ajraladigan va ajralmaydigan fe’llarni farqlash
Hamma old qo‘shimchali fe’llar ham ajralavermaydi. Masalan, aufstehen ajraladi, lekin verstehen ajralmaydi.
| Ajraladigan | Ajralmaydigan |
|---|---|
| Ich stehe früh auf. | Ich verstehe die Frage. |
| Wir kaufen heute ein. | Er bekommt eine E-Mail. |
| Sie ruft mich an. | Ich besuche meine Tante. |
Ko‘p uchraydigan ajralmaydigan old qo‘shimchalar: be-, ge-, ent-, emp-, er-, ver-, zer-. Masalan: besuchen, verstehen, erklären, verkaufen. Ular oddiy gapda ajralmaydi va Perfektda odatda ge- olmaydi: verstanden, besucht, verkauft. ([grammis.ids-mannheim.de](https://grammis.ids-mannheim.de/progr%40mm/6922?utm_source=openai))
A1–A2 darajasida keng tarqalgan xatolar
- Fe’lni ajratmaslik: Ich aufstehe um sieben Uhr. noto‘g‘ri. To‘g‘risi: Ich stehe um sieben Uhr auf.
- Old qo‘shimchani noto‘g‘ri joyga qo‘yish: Ich stehe auf um sieben Uhr. noto‘g‘ri. To‘g‘risi: Ich stehe um sieben Uhr auf.
- Modal fe’l bilan ajratish: Ich muss stehe auf. noto‘g‘ri. To‘g‘risi: Ich muss aufstehen.
- Perfektda ge- ni boshiga qo‘yish: geaufstanden noto‘g‘ri. To‘g‘risi: aufgestanden.
- Imperativda ortiqcha olmosh ishlatish: Du machst die Tür auf! buyruq emas, darak gapga o‘xshaydi. To‘g‘risi: Mach die Tür auf!
Mashqlar
1-mashq: Fe’lni to‘g‘ri shaklga keltiring
Qavs ichidagi fe’lni gapga mos ravishda yozing.
- Ich ______ um 6 Uhr ______. (aufstehen)
- Wir ______ am Samstag ______. (einkaufen)
- Rufst du deine Schwester ______? (anrufen)
- Er ______ jeden Abend ______. (fernsehen)
- Bitte ______ das Fenster ______. (zumachen)
Javoblar: 1. stehe … auf; 2. kaufen … ein; 3. an; 4. sieht … fern; 5. mach … zu.
2-mashq: So‘zlarni to‘g‘ri tartibga keltiring
- du / wann / aufstehen?
- heute / ich / einkaufen
- mich / kann / später / anrufen / er
- die Tür / bitte / zumachen
Javoblar:
- Wann stehst du auf?
- Ich kaufe heute ein.
- Er kann mich später anrufen.
- Mach bitte die Tür zu.
3-mashq: Perfekt shaklini yozing
- Ich ______ um sieben Uhr ______. (aufstehen)
- Wir ______ gestern ______. (einkaufen)
- Sie ______ mich ______. (anrufen)
- Er ______ seine Freunde ______. (einladen)
Javoblar: 1. bin … aufgestanden; 2. haben … eingekauft; 3. hat … angerufen; 4. hat … eingeladen.
4-mashq: To‘g‘ri variantni tanlang
- Ich (stehe auf / aufstehe) um 6 Uhr.
- Wir müssen (einkaufen / kaufen ein).
- Er hat mich (angerufen / angegerufen).
- Sie (versteht / steht … ver) den Text.
- Ich versuche, früh (aufzustehen / zuaufstehen).
Javoblar: 1. stehe auf; 2. einkaufen; 3. angerufen; 4. versteht; 5. aufzustehen.
Qoidani tez eslab qolish usuli
- Oddiy darak gapda: Ich stehe auf.
- W-Frage’da: Wann stehst du auf?
- Ha/yo‘q savolida: Stehst du auf?
- Modal fe’l bilan: Ich muss aufstehen.
- zu bilan: aufzustehen.
- Perfektda: aufgestanden.
Eng samarali usul — har bir yangi fe’lni alohida tarjima bilan emas, uchta gap shaklida yodlash: Ich stehe auf. Ich muss aufstehen. Ich bin aufgestanden. Shunda fe’lning oddiy gap, modal fe’l va Perfekt shakllari birgalikda mustahkamlanadi.
Xulosa
Ajraladigan fe’llarda asosiy qoida shundan iboratki, oddiy gapda tuslangan fe’l ikkinchi o‘rinda, old qo‘shimcha esa gap oxirida turadi. Modal fe’l bilan fe’l ajralmaydi: Ich muss aufstehen. zu ishlatilganda u ikki qism orasiga kiradi: aufzustehen. Perfektda esa ge- old qo‘shimcha va fe’l asosi orasida keladi: aufgestanden.
Agar A1–A2 grammatikasini tizimli ravishda mustahkamlashni istasangiz, Alman Bildung nemis tili kurslari haqida ma’lumot olishingiz mumkin.
Ko‘p beriladigan savollar
Ajraladigan fe’l gapda doim ajraladimi?
Yo‘q. Oddiy tuslangan gapda ajraladi, lekin modal fe’l bilan infinitiv shaklida birga yoziladi. Perfekt va zu bilan ham fe’l birga yoziladi.
“Aufstehen” va “verstehen” o‘rtasidagi farq nima?
Aufstehen ajraladi: Ich stehe auf. Verstehen ajralmaydi: Ich verstehe dich.
Ajraladigan fe’llarda urg‘u qayerga tushadi?
Odatda urg‘u old qo‘shimchaga tushadi: AUFstehen, ANrufen, EINkaufen. Bu yordamchi belgi, ammo har bir fe’lni lug‘at yoki ishonchli o‘quv manbasi bilan tekshirish foydali.
“Zu” qayerga qo‘yiladi?
zu old qo‘shimcha va fe’l asosi orasiga qo‘yiladi: einzuladen, anzurufen, aufzuräumen.
Perfektda “ge-” qayerda turadi?
Ajraladigan fe’llarda ge- old qo‘shimcha bilan fe’l asosi orasida keladi: eingekauft, angerufen, aufgemacht.
